Na proslavi 9. januara defilovalo je skoro tri puta više ljudi nego što se okupilo u publici na banjalučkom korzu. Slaba mobilizacija građana te odsustvo podrške i kritike u međunarodnim krugovima nisu spriječili ni ove godine politizaciju kolektivne patnje i stradanja, pokušaje nulifikacije države i uspostavljanja kolektivne odgovornosti za prošlost.
Prošla godina bila je teška i izazovna, poručio je Željko Budimir, ministar unutrašnjih poslova Republike Srpske, obraćajući se na svečanom defileu. U prethodnoj godini, RS je doživjela – prema Budimiru – napade na institucionalno jedinstvo u vidu napada na predsjednika entiteta. „Slava Bogu, imali smo Milorada Dodika koji je mogao da nosi tu vrstu istorijskog tereta“, kaže Budimir. On tvrdi da srpski narod mora da izdrži 2026. godinu u kojoj se mora ići dalje, razvijati i napredovati. „Znamo kako smo prošli na Kordunu, Lici, Baniji, Dalmaciji, Srijemu. Nema nas tamo više. Ne smijemo da spomenemo svoje ime. Zato je Republika Srpska zavjet, braćo i sestre. Zavjet heroja“, rekao je Budimir i napomenuo da je RS rezultat borbe naroda koji je u toj borbi stradao i sada ne planira biti vazal Sarajevu, Briselu, Berlinu, Londonu ili drugima.
Dan ranije, na otkrivanju Centralnog spomen obilježja poginulim borcima Vojske Republike Srpske i Republike Srpske Krajine u Banjaluci, njegov partijski šef i bivši predsjednik entiteta Dodik rekao je da su ti borci zaslužni jer su dali svoje živote za RS, kao uostalom i Radovan Karadžić i Ratko Mladić koji su svoje živote dali – tvrdi Dodik – na drugi način. „Oni su utamničeni samo zato što su slušali narod i htjeli da tom narodu učine i budu vođe u realizaciji njegovih ideja“, rekao je Dodik, veličajući ratno rukovodstvo osuđeno pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju.
U tom obraćanju, Dodik je najavljen kao predsjednik, iako RS trenutno ima v.d. predsjednika entiteta a ponovljeni izbori zakazani su za 8. februar ove godine. Pored toga, iskoristio je priliku da promoviše specifičan odnos svog režima prema boračkoj populaciji, ratnim vojnim invalidima i porodicama poginulih boraca, u nastojanju da tako afirmiše princip uspostavljanja reparacije kao stub tranzicione pravde. Tako je proces simboličke kompenzacije u vidu spomenika, na inicijativu Draška Stanivukovića, dobio dodatnu ispovijest o materijalnoj kompenzaciji kao ekskluzivnoj praksi Dodikovog režima, baš u prisustvu porodica poginulih, ratnih vojnih invalida i bivših boraca.
Ovogodišnja proslava 9. januara započela je četiri dana ranije u Trebinju otvaranjem bolnice Svetog arhiđakona Stefana u prisustvu Aleksandra Vučića, predsjednika Srbije. Njegov dolazak najavio je Stanivuković, najglasnije lice opozicije. No, Vučić se samo pojavio i održao govor na otvaranju bolnice. Prema pisanjima lokalnih medija, pitanja novinara bila su zabranjena jer je tako tražila služba protokola srbijanskog predsjednika.
Vučić je u Trebinju rekao da je Srbija spremna da u budući trebinjski aerodrom uloži više od 200 miliona eura. Uprkos upozorenjima na mogući negativan uticaj projekta na izvorišta pitke vode za Dubrovnik i sumnjivoj ekonomskoj isplativosti, Vučić je novinarima rekao da su sredstva za izgradnju aerodroma već osigurana i da se čeka izdavanje potrebnih dozvola i saglasnosti od vlasti Bosne i Hercegovine. Planirani aerodrom trebao bi se prostirati na oko 300 hektara zemljišta, tridesetak kilometara od Dubrovnika, na području koje gravitira zaštitnoj zoni rijeke Omble, iz koje se vodom opskrbljuje Dubrovnik. Gradske vlasti Dubrovnika protive se projektu dok se ne izradi cjelovita studija utjecaja na okoliš koja bi pokazala uticaj na izvorišta vode.
Gradnja aerodroma obuhvaćena je odredbama ESPOO konvencije o prekograničnim procjenama uticaja na životnu sredinu, čije su potpisnice i Bosna i Hercegovina i Hrvatska. No, ova ideja ponovo se vraća u fokus, svake godine makar po jednom, u zvaničnoj retorici predstavljanja specijalnih paralelnih veza bh. entiteta Republike Srpske i Republike Srbije. Kako piše Forbes Srbija, riječ je o projektu čije pominjanje slavi dvadeseti rođendan ove godine. “Ako još malo okasni, aerodrom Trebinje vredeće više nego Hitrou”, piše ovaj medij, navodeći da je iznos koji će Srbija uložiti u nepunih šest godina povećan čak četiri puta: od pedeset miliona koji su najavljeni u 2020. godini do dvije stotine miliona eura najavljenih u 2026. godini.
Simbolički gest podrške Vučića proslavi 9. januara, bez stvarnog učešća u akademiji i defileu, može biti dobro proračunato pozicioniranje među glasačima u Republici Srpskoj. U trenutnoj konstelaciji odnosa između vlasti i opozicije u Republici Srpskoj, Vučićeva pozicija zavisi od otvorenih prijateljstava sa predstavnicima vlasti i opozicije u RS-u, kojom ovaj lider hibridnog režima omogućava tzv. status neutralnosti među brojnim biračkim tijelom.
No, njegova reputacija zavisi od još jednog faktora: odnosa građana RS-a prema trenutnim političkim i društvenim događajima u Srbiji nastalim u masovnom studentskom protestu i zahtjevu za prijevremenim izborima. Uzme li se u obzir brojnost glasača iz RS-a u Srbiji, mogućnost dalje mobilizacije za predstojeće izbore, Vučićev simbolični gest može se ocijeniti kao dobro proračunat. Pogotovo ako se uzme u obzir da tu poruku emituje i patrijarh srpski Porfirije, pretendujući na proces unutrašnjeg pomirenja i jedinstva, praštanja kroz zajedništvo.
Iako je 9. januar ove godine obilježen bez čestitki iz Rusije i Mađarske i bez reakcija na obilježavanje iz ambasada SAD-a i Misije OSCE-a u Bosni i Hercegovini, reagovala je Kancelarija visokog predstavnika (OHR). U saopštenju objavljenom 8. januara, OHR tvrdi da je obilježavanje 9. januara u suprotnosti sa odlukama Ustavnog suda Bosne i Hercegovine. Ocjena suda je – napominje OHR – da ovaj praznik ne simbolizira kolektivno i zajedničko sjećanje u multietničkom društvu, te da je diskriminatoran.
“OHR podsjeća da obilježavanje 9. januara predstavlja jasno nepoštivanje i neprovođenje konačnih i obavezujućih odluka Ustavnog suda Bosne i Hercegovine. Nepoštivanje odluka Ustavnog suda može predstavljati krivično djelo na osnovu odredbi Krivičnog zakona Bosne i Hercegovine, te je poduzimanje zakonom propisanih mjera u domenu nadležnih organa za provedbu zakona, posebno kada se radi o nosiocima javnih funkcija”, piše u saopštenju. Visoki predstavnik Christian Schmidt je istakao da su poštovanje vladavine prava, zajedno s dijalogom, razgovorom i kompromisom, od ključne važnosti kako bi bilo koji oblik obilježavanja Dana Republike Srpske mogao biti inkluzivan i prihvaćen od svih građana, čime bi se jačala društvena kohezija umjesto što se produbljuju podjele.
Proslava 9. januara ponovo je izazvala reakcije u kojima se propituje rad Tužilaštva ali i propituje opravdanost daljnjeg postojanja entiteta u BiH. Polemika o ovom korpusu pitanja u političkim krugovima obilježit će, sasvim sigurno, i ovu predizbornu godinu, nauštrb konkretnog rada vlasti na svim nivoima po pitanju socioekonomske i društvene sfere, a pogotovo institucionalnih reformi kao mehanizama tranzicione pravde.